به مناسبت هفته پژوهش، مدرسه عالی خواهران جامعه المصطفی مشهد، نشست آسیب شناسی پژوهش در حوزه های علمیه را برگزار کرد.

به گزارش روابط عمومی جامعه المصطفی مشهد، اداره پژوهش مدرسه عالی خواهران جامعه المصطفی مشهد، نشست آسیب شناسی پژوهش در حوزه های علمیه را با حضور خانم محمدزاده، استاد حوزه علمیه خواهران برگزار کرد.

 

استاد درابتدا آسیب ها را بیان کرد و در ادامه راهکارها را ارائه داد. گزارش تفصیلی این نشست تقدیم خوانندگان می شود.

پژوهش در حوزه های علمیه، سابقه ای بیش از هزار سال دارد. می توان گفت پژوهش، همزادِ تدریس و تحصیل در حوزه های علمیه است. مفسران، فقیهان، متکلمان و فیلسوفان بزرگ شیعه و اهل سنت در طول تاریخ اسلام به پژوهش اهمیت داده اند؛ ولی این سابقه طولانی با فراز و نشیب هایی همراه بوده است که لازم است آسیب های آن مشخص گردد و راهکارهایی برای رفع آسیب ها ارائه شود. در ابتدا آسیب ها بیان و سپس راهکارهایی ارائه می گردد.

برخی از آسیب های پژوهش عبارتند از:

حاکمیت روحیه سطحی نگری و عوام گرایی بر فعالیت های پژوهشی و مسدود کردن مسیر فعالیت های صحیح پژوهشی

 عدم توجه کافی به سرمایه گذاری برای تربیت نیروی تخصصی (پژوهشگر) شایسته مورد نیاز

انجام پژوهش های متفرقه با توجه به علائق شخصی بدون لحاظ اولویت ها که نه تنها موجب توسعه پژوهش حوزه نمی شود بلکه چه بسا پژوهش های موازی و تکراری را به دنبال داشته باشد که موجب از بین رفتن امکانات محدود موجود نیز می شود.

عدم همکاری کافی بین حوزه و نظام در امر پژوهش، آموزش و تبادل اطلاعات . در حوزه رغبتی برای هم آهنگ کردن نظام آموزشی و پژوهشی با نظام مشاهده نمی شود و یا بسیار به کندی انجام می پذیرد و از طرف دیگر ارکان نظام نیز تمایلی در جهت پذیرش ریسک در تقاضای تحقیقات بلندمدت توسط مراکز پژوهشی حوزه، از خود نشان نمی دهد و بیشتر به پژوهش های کوتاه مدت متمایلند.

تحقیقات ما به اندازه کافی با آموزش پیوند نداشته و لذا طلاب و فضلای ما پس از طی نمودن عمر و زمان زیادی در تحصیل علوم اسلامی و معارف دین، با تحقیق و روش های آن نا آشنا هستند.

عدم ثبات مدیریت های پژوهشی و تغییر دائمی آن سبب می شود که به خاطر بی ثباتی، رغبتی به انجام کارهایی که بازده درازمدت دارد نشان داده نشود، بدیهی است که این روحیه به هیچ وجه با تحقیق و توسعه پژوهش سازگاری ندارد.

نبود رقابت میان مراکز پژوهشی و مطرح نشدن نتایج تحقیقات این مراکز به طور همزمان در کنار یک دیگر و نقد نشدن این آثار سبب شده است بالندگی کمتری در پژوهش دیده شود.

اهمیت ندادن به نقش کتاب خانه ها و اسناد . بسیاری از حوزه های علمیه سراسر کشور و مدارس علمیه اعم از برادران و خواهران از کمبود کتاب و منابع و امکانات مطالعه رنج می برند و این روشن است که بدون دانش منابع پژوهشی نمی توان به توسعه مطلوب رسید، حتی در حوزه علمیه قم با تمام قدمت و توانایی های خوبی که دارد به خاطر نبود یک طراحی و برنامه ریزی منسجم با آن که کتابخانه های متعددی در این حوزه وجود دارد و آمار بسیار بالایی از کتاب در آن ها جمع آوری شده است اما فضای نامناسب و محدودیت های حاکم بر اکثر کتاب خانه ها بازدهی آن ها را به حداقل رسانده است.

پراکندگی مؤسسه های تحقیقاتی و عدم وجود واسطه ارگانیک و تشریک مساعی آن ها با یک دیگر و ضعف و نارسایی ارتباطات علمی میان خود مراکز پژوهشی و مراکز فرهنگی و بدنه جامعه و نظام

تمرکز بیش از حد نهادهای تحقیقاتی در قم که موجب عدم تعادل بین حوزه های علمیه در سراسر کشور می شود و بسیاری از استعدادها و توانایی های استان ها به خاطر نبود مراکز علمی پژوهشی به هدر می رود.

علاوه بر آسیب های مذکور دو آسیب اساسی که ریشه بیشتر آسیب ها است و باعث رکود بیشتر پژوهش در حوزه های علمیه شده است عبارتند از:

عدم نیازسنجی

یکی از عوامل رکود و گرفتار آمدن به آسیب ها، بی اطلاعی از نیازها و پرسش ها و عدم ارائه تعریف درستی از چارچوب نیازها در کشور اسلامی است، بی شک توسعه در هر کشوری اعم از اسلامی و غیراسلامی وابسته به میزان شناختی است که متولیان آن کشور از نیازها دارند و سیستمی که در جهت پاسخ گویی به آن نیازها طراحی نموده اند، زیرا بدون شناخت نیازها نمی توان انتظار پاسخ گویی داشت و بدون پاسخ گویی، توسعه و تکامل جامعه ممکن نخواهد بود .

اما از آن جا که دامنه نیازها بسیار گسترده است و هر جامعه ای در محورهای مختلف دارای نیازهای متعددی است و از طرفی نیازها نیز هم چون حلقات یک زنجیر در بالندگی و توسعه کشور به یک دیگر مرتبط هستند و پاسخ گویی به تمامی آن ها نیز در عرض یک دیگر ممکن نیست به ناچار باید بین نیازها تعیین اولویت شود.

در هر صورت، فعالیت های تحقیقاتی و دست آوردهای پژوهشی بدون مطالعه دقیق نیازها و نداشتن برنامه روشن و اولویت بندی شده، خسارت بزرگی است که متوجه حوزه و پژوهش های حوزوی می باشد که گاه دست اندرکاران پژوهشی را گرفتار کار موازی و تکراری می نماید و گاه استعدادها را به مسائل غیرضروری مشغول می سازد .

که برای رفع چنین آسیبی، انجام یک پروژه تحقیقاتی در قالب شناسایی نیازهای پژوهشی در بافت حوزه های علمیه و مسائل و دغدغه های جهان اسلام پیشنهاد می گردد.

عدم تدوین نظام پژوهشی

نداشتن برنامه صحیح پژوهشی و عدم سمت گیری صحیح تحقیقاتی. متاسفانه حوزه علمیه علی رغم سابقه بسیار طولانی در انجام تحقیقات هنوز فاقد برنامه ای روشن در این زمینه است، به عنوان مثال هنوز مکانیزمی در حوزه طراحی نشده که روشن شود در هر زمانی چه موضوعاتی از مسائل استراتژیک جامعه است که حوزه باید در حد ضرورت به آن بپردازد و چه مسائلی باید در طرح درازمدت او قرار گیرد و یا حتی روشن نیست ما سمت گیری تحقیقات خود را متوجه کدام یک از انواع تحقیقات بنماییم، آیا تحقیقات پایه؟ کاربردی؟ راهبردی؟ و یا توسعه ای؟ متاسفانه وجود این همه مشکلات و آسیب هایی که متوجه پژوهش حوزه است مجموعه ای از عوامل ما را به سیاست گذاری روزمره ای کشانده است.

در حقیقت، نبود پایه ریزی یک نظام قوی و توان مند تحقیقاتی است که مستقل از تمامی جریان های اجتماعی و عوامل اجرایی و هم آهنگ با فرهنگ غنی اسلامی و متناسب با ارزش های پایدار انقلاب اسلامی بتواند به تحقیق بپردازد و پاسخ گوی نیازها باشد . ضرورت تدوین نظام پژوهشی بر کسی پوشیده نیست .

امروز کشورهای استعمارگر و حق ستیز با برخورداری از نظام های علمی و تحقیقاتی خود و هزینه های سنگین و سرسام آور توانسته اند با بهره گیری از نعمت بزرگ تفکر سازمان یافته، در جهت استثمار کشورها و ملت ها گام بردارند و رشته امور را به دست گیرند، لذا می طلبد حوزه های علمیه که پرچمدار پیام الهی و وحیانی هستند با برخورد ساختن خود از یک نظام تحقیقاتی توان مند استعدادهای موجود را به کار گیرند و با برنامه ای مدون و روشن کشور را از مصرف زدگی علمی و فکری، به خودکفایی برسانند. حوزه های علمیه با سابقه و قدمت هزارساله باید بتوانند به تمامی پرسش ها و دغدغه ها براساس محوریت دین پاسخ ارائه دهند و این ممکن نیست مگر در سایه تدوین یک نظام جامع تحقیقاتی، که چگونگی تدوین آن نیاز به تاملی جداگانه دارد .

آنچه تا کنون به عنوان آسیب های پژوهشی در حوزه های علمیه بدان اشاره شد، آسیب هایی با علل و عوامل غیر فردی بود و اما آسیبی فردی و بسیار جدی که اگر رفع شود می توان به جرات گفت تاثیر آسیب های دیگر بسیار کمرنگ و نزدیک به صفر می شود، بی انگیزگی طلاب در انجام پژوهش است.

متاسفانه طلاب عصر جدید، طلاب قدیم، الگوها و علمای دینی خود را فراموش کرده اند، براستی که رسالت خود را گم کرده اند، آیا رسالت طلبگی مدرک گرایی است؟ شاید بتوان با این سوال تلنگری در طلاب ایجاد کرد:

مرحوم علامه طباطبایی، تفسیر المیزان را برای اخذ چه مدرکی نوشتند و از کدام موسسه تحقیقاتی حمایت مالی گرفتند؟!

راهکارهای رفع آسیب های پژوهش:

راهکارهای زیادی برای رفع آسیب های مربوط به رکود پژوهش ارائه شده است اما به نظر می رسد، مهمترین و تاثیرگزارترین راهکار در رفع آسیب ها، رفع بی انگیزگی طلاب است، رفع این آسیب را می توان از طریق توجه به دو نکته اساسی میسر نمود:

1- تبدیل انگیزه های بیرونی به انگیزه های درونی برای انجام پژوهش در طلاب

انگیزه درونی، گرایش فطری پرداختن به تمایلات و به کار بردن توانایی ها و در انجام این کار، جستجو کردن چالش های بهینه و تسلط یافتن بر آنهاست. انگیزه درونی به طور خود انگیخته از نیازهای روان شناختی، کنجکاوی، و تلاشهای فطری برای رشد، حاصل می شود.

وقتی افراد به صورت درونی با انگیزه می شوند، بخاطر علاقه، احساس چالشی که فعالیت خاصی ایجاد می کند و به خاطر لذتی که از آن می برند، رفتار می کنند. این رفتار به صورت خود انگیخته، نه به دلیل وسیله ای بیرونی، روی می دهد. افراد به این علت انگیزه درونی را تجربه می کنند که درون خودشان نیازهای روان شناختی دارند.

اما انگیزه بیرونی از مشوق ها و پیامدهای محیطی مانند  پول، جایزه ارتقاء تحصیلی، مدرک و ... ناشی می شود. انگیزه بیرونی به جای پرداختن به فعالیتی، برای تجربه کردن خشنودی فطری در آن، از پیامدی ناشی می شود که از خود آن فعالیت جداست.

2- تغییر طرز تفکر طلاب و دگرگون کردن وضعیت پژوهش در جهان اسلام

متاسفانه بسیاری از پایان نامه و تحقیقات پایانی علی رغم بودجه ای که صرف آن می شود، در کتابخانه ها خاک می خورد و هیچ کاربردی ندارد، علت را که از خود طلاب جویا می شوی، نهایتا به زود تمام شدن دوران تحصیل و گرفتن مدرک اشاره می کنند، اما اگر طلاب عزیز این تفکر که "سریع تر موضوع خود را انتخاب کنیم و کار را به پایان برسانیم تا مدرک بگیریم"، را از خود دور کنند و بجای این تفکر که با يك گل بهار  نمي شود، "با پایان نامه من که قرار نیست جهان اسلام عوض شود!"، پیام هایی زیر را جایگزین سازند، می توان به آینده پژوهش امیدوار بود.

*تو برگ به آب انداز  كوچك مشمار آنرا                              كه نجات  افتد  زنبور غريقي را

*طريق باديه رفتن  به از نشستن  باطل                                كه گر مراد نيابم  به قدر وسع بكوشم

بازگشت به بالا

Template Design:Dima Group